قلبى ، و خالص كردن دل براى عبوديت است ، و معناى اسلام هم به بيانى كه گذشت همين است ، روشن مىشود كه شما امت مسلمه اى مىشويد خالص در عبوديت براى خدا ، و رسول در اين مقام پيش قدم و هادى و مربى شما است او در اين مقام تقدم بر همه دارد و شما واسطه‌ايد براى رساندن مردم به او و در اول آيه و آخر آن قرينه هايى است كه بر آنچه ما از آيه استفاده كرديم دلالت مىكند ، دلالتى كه بر هيچ متدبرى پوشيده نيست كه انشاء اللَّه توضيحش در جاى خودش مىآيد . پس ، از آنچه گفتيم چند مطلب روشن گرديد . اول اينكه وسط بودن امت هر دو نتيجه را دنبال دارد ، يعنى جمله ( و تكونوا شهداء على الناس ) ، و جمله ( ليكون الرسول عليكم شهيدا ) ، هر دو نتيجه و لازمه وسط بودن امت است . دوم اينكه وسط بودن امت ، به اين معنا است كه ميانه رسول و مردم واسطه‌اند نه آن طور كه آن مفسر گفت ملت و دين اسلام ميانه افراط و تفريط ، و ميانه دو طرف تقويت روح و تقويت جسم واسطه باشد . سوم اينكه آيه شريفه مورد بحث ، بحسب معنا مرتبط است به آياتى كه دعاى ابراهيم را حكايت مىكرد ، و اينكه شهادت از شئون امت مسلمه ايست كه آن جناب از خدا درخواست نمود . حال كه اين سه نكته را بعنوان نتيجه گيرى شنيدى ، بايد بدانى كه شهادت بر اعمال ، بطورى كه از كلام خداى تعالى بر مىآيد ، مختص به شهيدان از مردم نيست ، بلكه هر كسى و هر چيزى كه كمترين ارتباطى با اعمال مردم دارد ، او نيز در همان اعمال شهادت دارد ، مانند ملائكه ، و زمان ، و مكان ، و دين ، و كتاب ، و جوارح بدن ، و حواس ، و قلب ، كه همگى اينها شاهد بر مردم هستند . و از خود كلمه شهادت فهميده مىشود : آن شاهدى كه از ميانه نامبردگان در روز قيامت حاضر مىشود ، شاهدى است كه در اين نشئه دنيوى نيز حضور دارد و يك نحوه حياتى دارد كه بوسيله آن ، خصوصيات اعمال مردم را درك مىكند و خصوصيات نامبرده در او نقش مىبندد ، و اينهم لازم نيست كه حيات در هر چيزى به يك سنخ باشد ، مثلا حيات در همه ، از سنخ حياتى باشد كه در جنس حيوان هست ، همه خواص و آثار آن را داشته باشد تا بگويى : ما به ضرورت مىبينيم كه مثلا مكان و زمان چنين شعورى ندارند ، چون دليلى نداريم بر اينكه انحاء حيات منحصر در يك نحو است . اين بود اجمال گفتار ما در اين مقام ، و انشاء اللَّه تعالى تفصيل هر يك از اين مجملات در محل مناسبش خواهد آمد . * ( ( وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها ، إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْه ) ) * در اين آيه شريفه دو سؤال است يكى اينكه چرا فرمود ( ما بدانيم و نفرمود من بدانم ) ؟ دوم اينكه مگر خدا